ขอบเขต 1 2 3 ตามข้อกำหนด อบก.

คำถามเกือบทุกข้อเกี่ยวกับคาร์บอนฟุตพริ้นท์ขององค์กร สุดท้ายมักกลายเป็นคำถามเรื่องการจัดประเภท การปล่อยนี้เป็นของเราเอง มาจากพลังงานที่เราซื้อ หรือเกิดที่อื่นเพราะเรา ข้อกำหนดในการคำนวณและรายงานคาร์บอนฟุตพริ้นท์ขององค์กร ของ อบก. (2565) ตอบด้วยระบบ 3 ประเภท ที่มักเรียกว่า Scope 1, 2 และ 3 บทความนี้อธิบายนิยาม การเทียบกับ ISO 14064-1:2018 ตัวอย่างที่เอกสารให้ไว้ และกติกาพิเศษเรื่องไฟฟ้ากับนัยสำคัญ

#ทางตรงและทางอ้อม: นิยาม

ข้อกำหนดนิยามการปล่อยก๊าซเรือนกระจกทางตรงว่าเป็นการปล่อยจากแหล่งปล่อยที่องค์กรเป็นเจ้าของหรือมีอำนาจควบคุม และระบุว่ามาตรฐานฉบับนี้ใช้แนวคิดกรรมสิทธิ์หรือการควบคุม (ด้านการเงินหรือการดำเนินงาน) ในการกำหนดขอบเขตองค์กร (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 10) ส่วนการปล่อยทางอ้อมคือการปล่อยที่เป็นผลจากการดำเนินงานและกิจกรรมขององค์กร แต่ไม่ได้เกิดจากแหล่งปล่อยที่องค์กรเป็นเจ้าของหรือควบคุม ซึ่งโดยทั่วไปเกิดในช่วงต้นน้ำและปลายน้ำของห่วงโซ่อุปทาน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 11)

อีกสองนิยามทำให้ตัวเลขเปรียบเทียบกันได้ ค่าศักยภาพในการทำให้เกิดภาวะโลกร้อน (GWP) คือศักยภาพของก๊าซในการทำให้โลกร้อน ขึ้นกับประสิทธิภาพการแผ่รังสีความร้อนและอายุของก๊าซในบรรยากาศ เทียบกับคาร์บอนไดออกไซด์ และค่าคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าคำนวณจากมวลของก๊าซคูณด้วย GWP (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 11) ขอบเขตขององค์กรนิยามว่าเป็นกิจกรรมหรือระบบอำนวยความสะดวกที่องค์กรควบคุมการดำเนินงานหรือการเงิน หรือปันส่วนตามกรรมสิทธิ์ และขอบเขตการรายงานคือปริมาณการปล่อยหรือดูดกลับที่รายงานภายในขอบเขตขององค์กรนั้น (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 13)

#สามประเภทของไทย

ข้อ 5.2.2 แบ่งการปล่อยและดูดกลับเป็น 3 ประเภท (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 16)

• ประเภทที่ 1 ทางตรง: การเผาไหม้ที่อยู่กับที่ การเผาไหม้ที่มีการเคลื่อนที่ การปล่อยโดยตรงจากกระบวนการผลิต การรั่วไหลและอื่น ๆ และการปล่อยและดูดกลับโดยตรงจากชีวมวล เช่น ดินและป่าไม้
• ประเภทที่ 2 ทางอ้อมจากการใช้พลังงาน: ไฟฟ้าที่นำเข้าจากภายนอกเพื่อใช้ภายในองค์กร และพลังงานนำเข้าอื่น เช่น ไอน้ำ ความร้อน ความเย็น อากาศอัด (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 17)
• ประเภทที่ 3 ทางอ้อมอื่น ๆ: ทุกอย่างนอกเหนือจากประเภทที่ 1 และ 2 ที่เป็นผลจากกิจกรรมขององค์กร องค์กรดำเนินการตาม ISO 14064-1:2018 หรือ GHG Protocol ซึ่งแบ่งเป็น 15 หมวดหมู่ได้ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 17)

15 หมวดหมู่ที่ข้อกำหนดระบุ ได้แก่ การซื้อวัตถุดิบและบริการ สินค้าประเภททุน กิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับเชื้อเพลิงและพลังงานที่ยังไม่ได้นับในประเภทที่ 1 และ 2 (แบ่งเป็นการได้มาของเชื้อเพลิงที่ใช้ในองค์กร เชื้อเพลิงสำหรับพลังงานที่ซื้อ การสูญเสียจากสายส่ง และไฟฟ้าที่ซื้อมาเพื่อจำหน่าย) การขนส่งและกระจายสินค้าต้นน้ำ การกำจัดของเสียจากการดำเนินกิจกรรม การเดินทางเพื่อธุรกิจ การเดินทางของพนักงาน ซึ่งรวมรถรับส่งที่องค์กรจ้างเหมาและผู้มาติดต่ออย่างชัดเจน สินทรัพย์ที่เช่าต้นน้ำ การขนส่งและกระจายสินค้าปลายน้ำ การแปรรูปสินค้าที่จำหน่าย การใช้งานผลิตภัณฑ์ที่จำหน่าย การกำจัดซากผลิตภัณฑ์ สินทรัพย์ที่ปล่อยเช่า แฟรนไชส์ และการลงทุน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 17-19) คำอธิบายหลายหมวดย้ำคำเตือนเดียวกันว่า ตัวเลขต้องไม่นับซ้ำกับสิ่งที่รายงานในประเภทที่ 1 หรือ 2 ไปแล้ว (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 17-19)

#การเทียบกับ ISO 14064-1:2018

ภาคผนวก 3 อธิบายว่าโครงสร้าง 3 ประเภทของไทยเทียบเคียงกับ 6 ประเภทของ ISO 14064-1:2018 ได้ ประเภทที่ 1 ของไทยตรงกับประเภทที่ 1 ของ ISO คือการปล่อยและดูดกลับทางตรง ประเภทที่ 2 ของไทยตรงกับประเภทที่ 2 ของ ISO คือการปล่อยทางอ้อมจากการนำเข้าพลังงาน และประเภทที่ 3 ของไทยครอบคลุมประเภทที่ 3 ถึง 6 ของ ISO คือการปล่อยทางอ้อมจากการขนส่ง จากผลิตภัณฑ์ที่องค์กรใช้ ที่เกี่ยวข้องกับการใช้ผลิตภัณฑ์จากองค์กร และจากแหล่งอื่น ๆ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 41) ข้อนี้มีประโยชน์เมื่อลูกค้าหรือผู้ตรวจใช้ภาษาของ ISO เพราะ Scope 3 ไม่ใช่ประเภทเดียวของ ISO แต่เป็นสี่ประเภท

#ตัวอย่างว่าอะไรอยู่ประเภทไหน

ภาคผนวกให้ตัวอย่างที่ตอบข้อโต้แย้งเรื่องการจัดประเภทได้เกือบทั้งหมด สำหรับการปล่อยทางตรง การเผาไหม้อยู่กับที่หมายถึงเชื้อเพลิงที่เผาในอุปกรณ์ที่ตั้งอยู่กับที่ เช่น เครื่องทำความร้อน กังหันก๊าซ หม้อไอน้ำ เพื่อผลิตความร้อน งานเชิงกล และไอน้ำ การเผาไหม้แบบเคลื่อนที่หมายถึงเชื้อเพลิงที่เผาในอุปกรณ์ขนส่ง เช่น ยานยนต์ รถบรรทุก เรือ เครื่องบิน รถไฟ รถฟอร์คลิฟท์ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 42) การเดินทางโดยยานพาหนะที่ไม่อยู่ในขอบเขตขององค์กรไม่ใช่ประเภทที่ 1 แต่ควรรายงานเป็นการปล่อยทางอ้อมจากการเดินทางเพื่อธุรกิจ การเดินทางของพนักงาน ลูกค้า หรือผู้เยี่ยมชม หรือสินทรัพย์ต้นน้ำที่เช่า (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 42) การปล่อยโดยตรงจากกระบวนการผลิตรวมถึงการผลิตปูนซีเมนต์และปูนขาว การผลิตทางเคมี และการกลั่นน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 42) การรั่วไหลอาจมาจากอุปกรณ์จัดการเชื้อเพลิงฟอสซิล เช่น หน้าแปลนและวาล์ว จากระบบระบายความร้อน จากกระบวนการเกษตร เช่น มูลสัตว์และการใช้ปุ๋ยไนโตรเจน และจากการย่อยสลายกากของเสียที่ไม่มีการควบคุม เช่น สถานที่ฝังกลบ การหมักทำปุ๋ย และการบำบัดน้ำเสีย (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 43)

ประเภทที่ 2 แคบกว่าที่หลายคนคิด ครอบคลุมเฉพาะการปล่อยจากการเผาไหม้เชื้อเพลิงเพื่อผลิตพลังงานขั้นสุดท้ายที่ส่งถึงคุณ เช่น ไฟฟ้า ความร้อน ไอน้ำ น้ำเย็น และอากาศอัด โดยไม่รวมการปล่อยต้นน้ำของเชื้อเพลิงจากแหล่งกำเนิดถึงประตูโรงไฟฟ้า การปล่อยจากการก่อสร้างโรงไฟฟ้า และการสูญเสียในระบบสายส่งและจ่ายไฟ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 43) รายการที่ถูกยกเว้นเหล่านี้อยู่ในประเภทที่ 3

ภาคผนวก 4 เพิ่มตัวอย่างเชิงธุรกิจ การซื้อวัตถุดิบและบริการรวมถึงก๊าซเรือนกระจกจากการผลิตน้ำตาลสำหรับโรงงานน้ำอัดลม การผลิตเหล็กสำหรับโรงงานผลิตกระป๋อง และการว่าจ้างผลิตและบริการ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 50) กิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับเชื้อเพลิงและพลังงานรวมถึงการผลิตน้ำมันดีเซลที่ใช้ในยานพาหนะขององค์กรเอง และไฟฟ้าที่ซื้อมาเพื่อจำหน่ายออก เช่น ไฟฟ้าที่ขายให้บ้านพักพนักงาน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 51) การขนส่งต้นน้ำรวมถึงน้ำมันดีเซลของรถขนส่งสินค้าของผู้รับเหมาและกิจกรรมในคลังสินค้าของบุคคลภายนอก ของเสียจากการดำเนินงานรวมถึงการฝังกลบ การเผาทำลาย และการบำบัดน้ำเสียที่ดำเนินการโดยหน่วยงานอื่น และการเดินทางเพื่อธุรกิจรวมถึงการเดินทางโดยเครื่องบินของบุคลากร (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 51)

#กติกาเรื่องไฟฟ้า

ภาคผนวก 14 เป็นข้อกำหนดบังคับ การปล่อยจากไฟฟ้าที่รับเข้ามาใช้ในองค์กรต้องคำนวณด้วยวิธี location-based โดยใช้ค่าการปล่อยของระบบโครงข่ายไฟฟ้าที่เหมาะสมที่สุด ไม่ว่าจะเป็นสายส่งเฉพาะ ค่าเฉลี่ยระดับท้องถิ่น ระดับภูมิภาค หรือระดับชาติ ค่าเฉลี่ยของระบบสายส่งควรเป็นค่าของปีที่รายงานหากมี หรือข้อมูลล่าสุด และต้องคิดเฉลี่ยตามสัดส่วนผสมของการผลิตไฟฟ้าในโครงข่าย (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 85) ค่าการปล่อยอาจรวมการปล่อยทางอ้อมอื่นที่เกี่ยวข้องกับการผลิตไฟฟ้าด้วย เช่น การสูญเสียจากระบบสายส่งและจ่ายไฟ และช่วงอื่นในวัฏจักรชีวิตของเชื้อเพลิง (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 85) ข้อกำหนดเดียวกันใช้กับการนำเข้าและส่งออกความร้อน ไอน้ำ ความเย็น และอากาศอัด (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 85) การบัญชีแบบ market-based สำหรับพลังงานหมุนเวียนที่ซื้อจึงเป็นสิ่งที่รายงานเพิ่มเติม ไม่ใช่รายงานแทนตัวเลขแบบ location-based

#การตัดสินว่าแหล่งปล่อย Scope 3 ใดมีนัยสำคัญ

องค์กรต้องมีกระบวนการที่เป็นลายลักษณ์อักษรในการชี้บ่งแหล่งปล่อยประเภทที่ 3 ที่จะนำมารวม ระบุเกณฑ์นัยสำคัญที่ใช้ และคำนึงถึงการนำบัญชีไปใช้งาน หากเลือกไม่รายงานแหล่งใดต้องมีเหตุผลรองรับ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 20) ภาคผนวก 12 วางขั้นตอนไว้ ขั้นแรก ระบุเป้าหมายในการใช้งานบัญชี ซึ่งอาจเป็นการเปิดเผยตามกฎระเบียบหรือโดยสมัครใจ ข้อตกลงสาธารณะ ระบบซื้อขายสิทธิการปล่อย การติดตามสมรรถนะ โครงการลดก๊าซเรือนกระจก รายงานประจำปี ข้อมูลให้นักลงทุน การระบุความเสี่ยงหรือโอกาส หรือรายงานการสอบทานทางธุรกิจ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 81) จากนั้นกำหนดเกณฑ์ให้สอดคล้องกับเป้าหมายนั้นโดยประยุกต์หลักการ 5 ประการ เช่น ภายใต้ความตรงประเด็น คำถามคือการปล่อยทางอ้อมรายการใดต้องถูกประเมินเพื่อตอบสนองผู้ใช้ข้อมูล โดยพิจารณาแยกรายกิจกรรมหรือหลายกิจกรรมร่วมกัน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 81)

คำถามคัดกรองในข้อ 5.2.5 ใช้ได้จริง แหล่งนั้นสันนิษฐานว่ามีปริมาณมากหรือไม่ องค์กรตรวจติดตามและลดได้หรือไม่ ทำให้เกิดความเสี่ยงหรือไม่ คู่มือเฉพาะอุตสาหกรรมถือว่ามีนัยสำคัญหรือไม่ เกิดจากการจ้างภายนอกทำกิจกรรมหลักหรือไม่ และกระตุ้นให้พนักงานมีส่วนร่วมลดการปล่อยได้หรือไม่ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 20)

#นำไปใช้จริง

ใน CarbonBiz ประเภทกิจกรรมแต่ละประเภทถูกกำหนด scope ไว้ล่วงหน้า รายการ Scope 3 ติดป้ายหมวดใดหมวดหนึ่งใน 15 หมวด และตั้งคะแนนนัยสำคัญได้ต่อกิจกรรม ทำให้การประเมิน Fr-03.2 สร้างจากบันทึกได้โดยไม่ต้องมาประกอบใหม่ภายหลัง ไฟฟ้าคำนวณด้วยค่าโครงข่ายแบบ location-based เป็นค่าตั้งต้น และบันทึกการซื้อพลังงานหมุนเวียนแบบ market-based แยกไว้เพื่อรายงานสองวิธี