การเลือกปีฐาน และเมื่อใดที่ต้องคำนวณปีฐานใหม่

คาร์บอนฟุตพริ้นท์ขององค์กรแทบไม่เคยถูกอ่านเป็นตัวเลขเดี่ยว ผู้บริหาร นักลงทุน และหน่วยงานขึ้นทะเบียนอยากรู้ว่าการปล่อยกำลังเพิ่มหรือลด และคำถามนั้นจะมีคำตอบก็ต่อเมื่อมีจุดอ้างอิงที่ตรึงไว้ ข้อกำหนดในการคำนวณและรายงานคาร์บอนฟุตพริ้นท์ขององค์กร ของ อบก. (2565) เรียกจุดอ้างอิงนั้นว่าปีฐาน เอกสารนิยามคำนี้ไว้ในข้อ 3 วางไว้เป็นขั้นสุดท้ายของขั้นตอนคำนวณ 5 ขั้นในข้อ 6 และกลับมาพูดถึงอีกครั้งในกติกาเรื่องเป้าหมายและการรายงานในข้อ 7 กับข้อ 9 บทความนี้รวบรวมกติกาเหล่านั้นไว้ในที่เดียว สำหรับองค์กรที่กำลังกำหนดปีฐานเป็นครั้งแรก หรือกำลังสงสัยว่าตัวเลขของปีก่อนยังใช้ได้อยู่หรือไม่

#ปีฐานคืออะไร

ข้อกำหนดนิยามปีฐานว่าเป็นระยะเวลาที่ถูกกำหนดขึ้นเพื่อจุดประสงค์ในการเปรียบเทียบการปล่อยและดูดกลับก๊าซเรือนกระจก ซึ่งอาจเป็นหนึ่งปีหรือเป็นค่าเฉลี่ยจากการเก็บข้อมูลหลายปีก็ได้ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 12) นิยามนี้แยกสองสิ่งที่มักถูกสับสนออกจากกัน คือปีรายงาน ซึ่งเป็นเพียงช่วงเวลาที่ถูกคำนวณ กับปีฐาน ซึ่งมีไว้เพื่อให้ปีต่อ ๆ ไปมีสิ่งที่ใช้เทียบ ขั้นตอนคำนวณ 5 ขั้นในข้อ 6.1 จบลงที่การจัดทำบัญชีรายการก๊าซเรือนกระจกปีฐาน หลังจากระบุแหล่งปล่อย เลือกวิธี เลือกค่าการปล่อย และคำนวณปริมาณแล้ว (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 21)

#ทำไมองค์กรต้องกำหนดปีฐาน

ข้อ 6.6.1 ให้เหตุผลไว้ 3 ทาง คือเพื่อใช้เปรียบเทียบการปล่อยและดูดกลับ เพื่อให้เป็นไปตามข้อกำหนดของหน่วยงานขึ้นทะเบียนและรับรอง หรือเพื่อเป้าหมายการใช้บัญชีรายการอื่น ๆ ช่วงเวลาอาจกำหนดเป็นการเฉพาะ เช่น เป็นปี หรือบางช่วงของปีสำหรับกิจการตามฤดูกาล หรือใช้ค่าเฉลี่ยจากหลายช่วงเวลา เช่น ค่าเฉลี่ยจากหลายปี หากไม่มีข้อมูลในอดีตอย่างเพียงพอ องค์กรอาจใช้บัญชีของปีแรกที่มีการคำนวณเป็นปีฐาน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 24) สำหรับองค์กรที่ทำบัญชีครั้งแรก ประโยคสุดท้ายคือคำตอบในทางปฏิบัติ ปีแรกคือปีฐาน

#เงื่อนไข 4 ข้อเมื่อกำหนดปีฐาน

ในการกำหนดปีฐาน องค์กรต้องทำ 4 อย่าง คือ หาปริมาณการปล่อยและดูดกลับของปีฐานโดยใช้ข้อมูลที่เป็นตัวแทนของขอบเขตการรายงานปัจจุบัน ซึ่งโดยปกติได้แก่ ข้อมูลปีเดี่ยว ค่าเฉลี่ยข้อมูลต่อเนื่องหลายปี หรือค่าเฉลี่ยข้อมูลปีล่าสุด เลือกปีฐานที่มีข้อมูลซึ่งสามารถทวนสอบได้ ชี้แจงรายละเอียดในการเลือก และพัฒนาบัญชีปีฐานให้สอดคล้องกับข้อบังคับในเอกสาร (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 24) เงื่อนไขข้อที่สองคือจุดที่องค์กรมักสะดุด ปีที่ใบเสร็จ ค่ามิเตอร์ หรือบันทึกเชื้อเพลิงหายไป ใช้เป็นปีฐานไม่ได้ ไม่ว่าจะสะดวกเพียงใด เพราะผู้ทวนสอบตรวจไม่ได้

องค์กรอาจเปลี่ยนปีฐานได้ แต่ต้องอธิบายเหตุผลในการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ที่เกิดขึ้นกับปีฐาน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 24)

#ภาคเกษตร: ใช้ค่าเฉลี่ยหลายปี

คำแนะนำภาคเกษตรและป่าไม้ในภาคผนวก 16 แนะนำให้กำหนดปีฐานจากค่าเฉลี่ยของฟลักส์ก๊าซเรือนกระจกในช่วงหลายปี อย่างน้อย 3 ปี เพราะปีเดียวเป็นตัวแทนของการปล่อยในฟาร์มได้ไม่ดี และระบุว่าต้องคำนวณใหม่หากข้อมูลกิจกรรมในปีฐานเปลี่ยนแปลง หรือมีการพัฒนาที่ส่งผลกระทบต่อข้อมูลฐาน เช่น การเปลี่ยนผู้ครอบครองที่ดิน หรือการเปลี่ยนวิธีการคำนวณ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 93)

#เมื่อใดต้องคำนวณปีฐานใหม่

ข้อ 6.6.2 กำหนดให้องค์กรพัฒนา จัดทำเป็นเอกสาร และประยุกต์ใช้ขั้นตอนการทบทวนและคำนวณใหม่ เพื่อให้แน่ใจว่าบัญชีปีฐานยังใช้เป็นตัวแทนได้ การคำนวณใหม่เกิดจากการเปลี่ยนแปลง 3 แบบ คือ การเปลี่ยนโครงสร้างการรายงานผลหรือขอบเขตขององค์กร เช่น การควบรวมกิจการ การเข้าซื้อกิจการ หรือการขายกิจการ การเปลี่ยนวิธีการคำนวณหรือค่าการปล่อย หรือการค้นพบข้อผิดพลาดอย่างหนึ่งอย่างใด หรือข้อผิดพลาดสะสมที่รวมกันแล้วมีนัยสำคัญ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 24)

กติกาเรื่องค่าการปล่อยถูกย้ำอีกครั้งในข้อว่าด้วยการคัดเลือกค่าการปล่อย หากมีการเปลี่ยนค่าการปล่อยจากที่เคยใช้ องค์กรต้องชี้แจงและคำนวณบัญชีปีฐานใหม่ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 23) ในทางปฏิบัติ การที่ อบก. ประกาศค่าการปล่อยชุดใหม่ หรือการเปลี่ยนจากค่าตั้งต้นไปใช้ค่าเฉพาะของซัพพลายเออร์ จึงไม่ใช่แค่การเปลี่ยนตัวเลขของปีนี้ แต่ย้อนกลับไปถึงปีฐานด้วย เพราะไม่เช่นนั้นสองปีจะเทียบกันไม่ได้อีกต่อไป

#กรณีที่ไม่ต้องคำนวณใหม่

องค์กรไม่ต้องคำนวณบัญชีปีฐานใหม่สำหรับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในการผลิตของหน่วยธุรกิจ หรือการเปิดหรือปิดสิ่งอำนวยความสะดวก แต่ต้องจัดทำบัญชีปีฐานที่คำนวณใหม่เป็นลายลักษณ์อักษรเสมอ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 24) เส้นแบ่งคือการเปลี่ยนแปลงตามธรรมชาติของธุรกิจกับการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง การผลิตมากขึ้นหรือการเปิดโรงงานใหม่คือความเคลื่อนไหวที่ปีฐานมีไว้เพื่อเผยให้เห็น ส่วนการซื้อกิจการหรือการพบข้อผิดพลาดจะบิดเบือนการเปรียบเทียบหากปล่อยไว้โดยไม่แก้

#ปีฐานในเป้าหมายการลด

ปีฐานยังเป็นหลักยึดของเป้าหมายด้วย หากองค์กรรายงานเป้าหมายการลดการปล่อย ข้อ 7.3 กำหนดให้ระบุกรอบเวลา ได้แก่ ปีอ้างอิงเป้าหมายและปีที่เป้าหมายบรรลุผลโดยสมบูรณ์ ประเภทของเป้าหมาย แบบความเข้มข้นต่อหน่วยหรือแบบสัมบูรณ์ ประเภทการปล่อยที่อยู่ภายใต้เป้าหมาย และปริมาณการลดกับหน่วยที่ใช้ประเมิน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 26) เป้าหมายที่เขียนเป็นร้อยละต่ำกว่าปีฐาน ซึ่งภายหลังถูกคำนวณใหม่ ต้องระบุว่าอ้างถึงปีฐานฉบับใด

#รายงานก๊าซเรือนกระจกต้องระบุอะไร

กติกาการรายงานทำให้ปีฐานปรากฏต่อผู้อ่าน ข้อมูลที่จำเป็นของรายงานก๊าซเรือนกระจกรวมถึงการเลือกปีฐานและบัญชีรายการของปีฐาน และคำอธิบายการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ที่เกิดกับการคำนวณปีฐานหรือข้อมูลในอดีต รวมถึงการจัดกลุ่มหรือคำนวณใหม่ และการจัดทำเอกสารสนับสนุนเรื่องข้อจำกัดในการเปรียบเทียบผลการคำนวณใหม่ รายงานยังต้องอธิบายการเปลี่ยนแปลงแนวทางการคำนวณที่เคยใช้ก่อนหน้า (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 31) ข้อมูลที่เสนอแนะเพิ่มการปล่อยและดูดกลับจากคาบเวลาการรายงานก่อนหน้า และคำอธิบายความแตกต่างระหว่างบัญชีปัจจุบันกับบัญชีก่อนหน้า (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 32)

ภาคผนวก 15 ซึ่งเป็นโครงสร้างรายงานที่เสนอแนะ ให้ปีฐานมีหัวข้อของตัวเองในข้อ 2.4 คือ ช่วงระยะเวลาการเก็บรวบรวมข้อมูล รายละเอียดและคำอธิบายถึงการได้มาซึ่งปีฐานสำหรับการเปรียบเทียบ และคำอธิบายการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ของช่วงเวลาเก็บข้อมูลหรือปีฐานที่แตกต่างจากรายงานครั้งก่อน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 87)

#รายการตรวจสอบสำหรับใช้งานจริง

• เหตุผลที่เลือกปีฐาน และหลักฐานว่าข้อมูลของปีนั้นทวนสอบได้
• ขั้นตอนที่เป็นเอกสารสำหรับทบทวนและคำนวณปีฐานใหม่
• บันทึกการเปลี่ยนขอบเขต การเปลี่ยนวิธีและค่าการปล่อย และข้อผิดพลาดที่พบ โดยระบุว่ารายการใดทำให้ต้องคำนวณใหม่หรือไม่ พร้อมเหตุผล
• บัญชีปีฐานทุกฉบับพร้อมวันที่ และเหตุผลของการคำนวณใหม่แต่ละครั้ง
• ปีอ้างอิงและปีเป้าหมายของเป้าหมายการลดแต่ละรายการ และปีฐานฉบับที่เป้าหมายนั้นชี้ไป

ทั้งหมดนี้ไม่ใช่งานเพิ่มที่มาตรฐานคิดขึ้นมาเอง แต่คือร่องรอยเอกสารที่ผู้ทวนสอบจะขอดู เมื่อเส้นแนวโน้มในหน้าแรกของรายงานถูกตั้งคำถาม

#CarbonBiz ช่วยเรื่องนี้อย่างไร

ในแอป เป้าหมายแต่ละรายการเก็บปีฐานและค่าฐาน กับปีเป้าหมายและค่าเป้าหมาย พร้อมการตรวจสอบฝั่งเซิร์ฟเวอร์ และคำนวณความคืบหน้าจากกิจกรรมที่บันทึกไว้ ค่าการปล่อยเก็บประวัติเวอร์ชันพร้อมวันที่มีผลและเหตุผล และปุ่มคำนวณใหม่จะรันทุกกิจกรรมที่อ้างอิงค่าที่ถูกอัปเดตอีกครั้ง ซึ่งเป็นกลไกที่กติกาการคำนวณปีฐานใหม่ต้องการ การแก้ไขและลบกิจกรรมถูกบันทึกลงบันทึกตรวจสอบพร้อมค่าก่อนและหลัง ร่องรอยการเปลี่ยนแปลงที่รายงานต้องอธิบายจึงถูกเก็บไว้แล้ว ส่วนบัญชีปีฐานเองสร้างได้จากแบบฟอร์ม Fr-04.2 ควบคู่กับแบบฟอร์ม อบก. อื่น ๆ