ขั้นตอนคำนวณบัญชีก๊าซเรือนกระจก

เมื่อกำหนดขอบเขตแล้ว งานคาร์บอนฟุตพริ้นท์ขององค์กรคือการคำนวณที่มีกติกากำกับ ข้อ 6 ของข้อกำหนดในการคำนวณและรายงานคาร์บอนฟุตพริ้นท์ขององค์กร ของ อบก. (2565) อธิบายการคำนวณเป็นลำดับ 5 ขั้นตอน และข้อ 8 กับภาคผนวกเพิ่มกติกาเรื่องค่าการปล่อย GWP ปีฐาน และความไม่แน่นอน บทความนี้เดินตามลำดับนั้น

#ขั้นตอน 5 ขั้น

ข้อกำหนดระบุว่าการคำนวณปริมาณการปล่อยและดูดกลับขององค์กรประกอบด้วย (1) การระบุแหล่งปล่อยและแหล่งดูดกลับ (2) การคัดเลือกวิธีการคำนวณ (3) การคัดเลือกหรือพัฒนาค่าการปล่อย (4) การคำนวณปริมาณการปล่อยและดูดกลับ และ (5) บัญชีรายการก๊าซเรือนกระจกปีฐาน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 21)

#ขั้นที่ 1 ระบุแหล่งปล่อยและแหล่งดูดกลับ

องค์กรต้องระบุแหล่งปล่อยและแหล่งเก็บสะสมที่เกี่ยวข้องทั้งหมดในขอบเขตการรายงานตามรายกิจกรรม และจัดทำเป็นเอกสาร โดยเป็นไปตามประเภทในข้อ 5.2.5 องค์กรอาจไม่รวมแหล่งที่ไม่ส่งผลกระทบอย่างมีนัยสำคัญต่อปริมาณรวม แต่ต้องชี้แจงเหตุผล (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 21) ข้อยกเว้นเดียวกันพร้อมหน้าที่ชี้แจงถูกย้ำอีกครั้งในขั้นการคำนวณ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 23) ในทางปฏิบัติ รายการที่ยกเว้นพร้อมเหตุผลจึงเป็นส่วนหนึ่งของบัญชี ไม่ใช่สิ่งที่นึกขึ้นได้ทีหลัง

#ขั้นที่ 2 เลือกวิธีการคำนวณ

ระเบียบวิธีต้องลดความไม่แน่นอน ให้ผลที่ถูกต้อง สอดคล้อง และได้ผลเดิมเมื่อคำนวณซ้ำ และการเลือกควรพิจารณาความเหมาะสมทางเทคนิคควบคู่กับค่าใช้จ่าย (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 22) องค์กรต้องกำหนดคุณลักษณะของข้อมูลแต่ละชนิดที่ใช้และจัดทำเป็นเอกสาร โดยข้อกำหนดระบุว่าข้อมูลอาจเป็นปฐมภูมิ (รวมข้อมูลเฉพาะแหล่ง) หรือทุติยภูมิ ตัวอย่างที่ให้คือปริมาณเชื้อเพลิงที่ใช้โดยเฉลี่ยของรถบรรทุกกับคุณลักษณะมาตรฐานที่ใช้คำนวณการสิ้นเปลือง (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 22)

หากไม่มีการตรวจวัด องค์กรต้องเลือกหรือพัฒนาแบบจำลองการคำนวณ และอธิบายเหตุผลเป็นลายลักษณ์อักษร โดยพิจารณาคุณสมบัติ 7 ประเด็น ได้แก่ ความแม่นยำ ข้อจำกัด ความไม่แน่นอนและข้อกำหนดการใช้งาน ความสามารถในการคำนวณซ้ำ การเป็นที่ยอมรับ ที่มาและระดับการเป็นที่รู้จัก และความสอดคล้องกับกลุ่มเป้าหมาย (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 22) จากนั้นเอกสารให้สูตรที่แบบจำลองส่วนใหญ่ลดรูปมาถึง คือ ปริมาณก๊าซเรือนกระจกเท่ากับข้อมูลกิจกรรมคูณค่าการปล่อยหรือดูดกลับ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 23)

#ขั้นที่ 3 เลือกหรือพัฒนาค่าการปล่อย

ค่าการปล่อยที่ใช้กับข้อมูลกิจกรรมต้องเข้าเงื่อนไข 5 ข้อ คือ ทราบแหล่งที่มาซึ่งเป็นที่ยอมรับ เหมาะสมกับแหล่งปล่อยหรือดูดกลับแต่ละแหล่ง เป็นค่าปัจจุบันขณะที่ใช้คำนวณ คำนึงถึงความไม่แน่นอนเพื่อให้ได้ผลที่ถูกต้อง และไม่ขัดแย้งกับการประยุกต์ใช้บัญชี (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 23) องค์กรต้องชี้แจงแหล่งอ้างอิงและความเหมาะสมของค่าแต่ละตัว และที่สำคัญ หากเปลี่ยนค่าการปล่อยจากเดิม ต้องชี้แจงและคำนวณบัญชีปีฐานใหม่ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 23)

กรณีที่เก็บค่าการปล่อยแบบปฐมภูมิไม่ได้ ใช้ข้อมูลทุติยภูมิจากแหล่งที่น่าเชื่อถือได้ โดยเรียงลำดับความสำคัญตามภาคผนวก 9 (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 23) ภาคผนวกนั้นจัดลำดับแหล่งเป็น 5 ลำดับ ลำดับที่ 1 ฐานข้อมูลที่ศึกษาและเผยแพร่โดยองค์กรภายในประเทศที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับกิจกรรมนั้น ลำดับที่ 2 ฐานข้อมูลสิ่งแวดล้อมของวัสดุพื้นฐานและพลังงานของประเทศไทย (Thai LCI Database) ที่ดูแลโดย สทสย. ลำดับที่ 3 วิทยานิพนธ์และงานวิจัยในประเทศที่ผ่านการกลั่นกรอง ลำดับที่ 4 ฐานข้อมูลที่เผยแพร่ทั่วไป เช่น โปรแกรม LCA ฐานข้อมูลเฉพาะกลุ่มอุตสาหกรรมหรือเฉพาะประเทศ และลำดับที่ 5 ข้อมูลจากองค์กรระหว่างประเทศ เช่น IPCC และองค์กรของสหประชาชาติ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 77) ลำดับนี้ตั้งใจให้เป็นเช่นนั้น ยิ่งค่าใกล้กิจกรรมจริงในประเทศไทยเท่าใด ยิ่งอยู่ลำดับสูงเท่านั้น

#ขั้นที่ 4 คำนวณและแปลงด้วย GWP

องค์กรต้องคำนวณตามวิธีที่เลือกในขั้นที่ 2 รายงานตามช่วงเวลาที่กำหนด และแปลงก๊าซแต่ละชนิดเป็นตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าโดยใช้ค่า GWP กรอบเวลา 100 ปีตามที่ อบก. กำหนด (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 23) ต้องคำนวณให้ครบถ้วนเท่าที่จะทำได้ภายในขอบเขตขององค์กรและบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 23)

ภาคผนวก 1 แสดงรายการก๊าซและค่า GWP 100 ปีจากรายงานประเมินฉบับที่ 5 ของ IPCC (AR5) คาร์บอนไดออกไซด์เท่ากับ 1 มีเทน 28 มีเทนจากฟอสซิล 30 ไนตรัสออกไซด์ 265 ในกลุ่มไฮโดรฟลูออโรคาร์บอน HFC-32 เท่ากับ 677, HFC-134a เท่ากับ 1,300 และ HFC-23 เท่ากับ 12,400 (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 36) นี่คือค่าที่บัญชีของไทยควรใช้เว้นแต่ อบก. กำหนดเป็นอย่างอื่น และเป็นเหตุผลว่าทำไมสารทำความเย็นรั่วเพียงเล็กน้อยจึงอาจมีน้ำหนักมากกว่าค่าน้ำมันก้อนใหญ่

#ขั้นที่ 5 ปีฐาน

องค์กรต้องกำหนดปีฐานเพื่อใช้เปรียบเทียบ หรือให้เป็นไปตามข้อกำหนดของหน่วยงานขึ้นทะเบียนและรับรอง หรือเพื่อเป้าหมายการใช้บัญชีอื่น ปีฐานอาจเป็นช่วงเวลาที่กำหนดเป็นการเฉพาะ เช่น หนึ่งปีหรือบางช่วงของปีตามฤดูกาล หรือใช้ค่าเฉลี่ยจากหลายช่วงเวลา หากไม่มีข้อมูลในอดีตเพียงพอ อาจใช้ปีแรกที่มีการคำนวณเป็นปีฐาน (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 24) ในการกำหนดปีฐาน องค์กรต้องหาปริมาณของปีฐานด้วยข้อมูลที่เป็นตัวแทนของขอบเขตการรายงานปัจจุบัน เลือกปีที่มีข้อมูลซึ่งทวนสอบได้ ชี้แจงรายละเอียดการเลือก และพัฒนาบัญชีปีฐานให้สอดคล้องกับข้อกำหนด องค์กรเปลี่ยนปีฐานได้แต่ต้องอธิบายเหตุผล (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 24)

ข้อ 6.6.2 กำหนดให้มีขั้นตอนที่เป็นเอกสารสำหรับทบทวนและคำนวณปีฐานใหม่เพื่อให้ยังเป็นตัวแทนได้ การคำนวณใหม่เกิดจากการเปลี่ยนโครงสร้างการรายงานหรือขอบเขตขององค์กร เช่น การควบรวม การเข้าซื้อ หรือการขายกิจการ การเปลี่ยนวิธีคำนวณหรือค่าการปล่อย หรือการค้นพบข้อผิดพลาดอย่างหนึ่งอย่างใดหรือข้อผิดพลาดสะสมที่มีนัยสำคัญ ไม่ต้องคำนวณใหม่สำหรับการเปลี่ยนแปลงในการผลิตของหน่วยธุรกิจ หรือการเปิดหรือปิดสิ่งอำนวยความสะดวก และบัญชีปีฐานที่คำนวณใหม่ต้องจัดทำเป็นลายลักษณ์อักษร (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 24)

#การจัดการคุณภาพและการประเมินความไม่แน่นอน

ข้อ 8 อธิบายแนวทางบริหารคุณภาพ 6 ส่วน ได้แก่ จัดทีมงานที่ระบุหน้าที่และมีการฝึกอบรม พัฒนาแผนการจัดการคุณภาพที่ครอบคลุมการเก็บข้อมูลทุกระดับขององค์กร ตรวจสอบคุณภาพการคำนวณตั้งแต่หลักการประเมินและขอบเขต ไปจนถึงอุปกรณ์ กิจกรรม ค่าการปล่อย และวิธีคำนวณ ระบุและทบทวนความมีสาระสำคัญ ทวนสอบบัญชีโดยผู้เชี่ยวชาญทั้งภายในและภายนอก และทบทวนข้อผิดพลาดเพื่อกำหนดแนวทางแก้ไข (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 29)

เรื่องความไม่แน่นอน องค์กรต้องประเมินความไม่แน่นอนที่เกี่ยวข้องกับแนวทางการคำนวณ รวมถึงข้อมูลและแบบจำลองที่ใช้ และประเมินความไม่แน่นอนของบัญชี เมื่อประมาณเชิงปริมาณไม่ได้หรือไม่คุ้มค่า ต้องอธิบายเหตุผลและประเมินเชิงคุณภาพแทน โดยอาจนำระเบียบวิธีในภาคผนวก 11 มาใช้ (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 29)

ภาคผนวก 11 ให้ตัวอย่างบริษัทที่มีแหล่งปล่อย 3 รายการ คือ น้ำมันเตาที่เก็บข้อมูลต่อเนื่องและใช้ค่าจากผู้จำหน่าย ไฟฟ้าจากใบเสร็จและใช้ค่าจากฐานข้อมูลไทย และน้ำมันเบนซินจากการเดินทางของพนักงานที่ประมาณค่าและใช้ค่าจาก IPCC (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 79) ลักษณะการเก็บข้อมูลให้คะแนน 6 สำหรับการเก็บต่อเนื่องด้วยระบบอัตโนมัติ 3 สำหรับมิเตอร์และใบเสร็จ และ 1 สำหรับการประมาณค่า ค่าการปล่อยให้คะแนน 4 สำหรับค่าจากการวัด 3 สำหรับค่าจากผู้ผลิตหรือระดับประเทศ 2 สำหรับระดับภูมิภาค และ 1 สำหรับระดับสากล คะแนนรวมจัดเป็นระดับ 1 ถึง 6 ความไม่แน่นอนสูง คุณภาพไม่ดี 7 ถึง 12 ความไม่แน่นอนเล็กน้อย คุณภาพปานกลาง 13 ถึง 18 ความไม่แน่นอนต่ำ คุณภาพดี และ 19 ถึง 24 ความไม่แน่นอนต่ำ คุณภาพดีเยี่ยม (ข้อกำหนดฯ อบก. 2565 หน้า 79) วิธีนี้เรียบง่าย แต่ทำให้ประเด็นสำคัญชัดเจน ค่ากิจกรรมที่วัดจริงจับคู่กับค่าการปล่อยตั้งต้นระดับสากล ยังได้แค่คุณภาพปานกลาง

#CarbonBiz สะท้อนกติกาเหล่านี้อย่างไร

ขั้นตอนข้างต้นตรงกับวิธีที่แอปเก็บข้อมูล แต่ละกิจกรรมบันทึกวิธีคำนวณและระบุว่าค่ามาจากการวัด การคำนวณ หรือการประมาณ ซึ่งเป็นสิ่งที่การให้คะแนนตามภาคผนวก 11 ต้องใช้ ค่าการปล่อยมีแหล่งที่มา เวอร์ชันมาตรฐาน และเวอร์ชัน GWP ค่าของระบบถูกล็อก และค่า Tier 2 กับ Tier 3 ที่กำหนดเองต้องระบุเหตุผลกับ URL แหล่งที่มา เมื่อค่าใดถูกอัปเดต เวอร์ชันเดิมจะถูกเก็บไว้และคำนวณกิจกรรมที่เกี่ยวข้องใหม่ได้ทั้งหมด ซึ่งคือกลไกที่กติกาการคำนวณปีฐานใหม่ต้องการ เป้าหมายเก็บค่าปีฐาน และ Fr-04.2 สร้างบัญชีปีฐานในรูปแบบเดียวกับปีรายงาน